МИН ОЛОРОБУН АЛААСПАР…

     Суруйар-айар эйгэҕэ сыһыаннаах дьон уонна үгүс ааҕааччылар култуура үтүөлээх үлэһитин, Мүрү нэһилиэгин уонна Уус Алдан улууһун Бочуоттаах олохтооҕун Н.С.Пестрякову «Майаҕатта Бэрт Хара» кинигэтинэн билэр буолуохтаахтар. Николай Саввич өссө хоту Аллайыаха оройуонугар үлэлии сылдьан бастакы хоһооннорун суруйан оннооҕу олохтоох хаһыакка бэчээттэппитэ уонна Юкагирскай диэн псевдонимы ылыммыта. Онтон Уус Алдан улууһугар Николай Саввиһы дьон краевед уонна улуус киинигэр Бороҕоҥҥо музейы төрүттээччи быһыытынан билэллэр. Кини бэйэтэ ол үлэтин туһунан бэрт сэмэйдик маннык суруйбуттаах:

                                    …Көлүөнэ элбэхтик солбуллуо,

                                    Көлөбүт, сырыыбыт түргэтиэ,

                                    Көрдөрөр-үөрэтэр музейдаах

                                    Күндүкэн кыраайбыт чэлгийиэ…

      Бэрт ахсааннаах киһи, Николай Саввич оҕо сааһа Курбуһах нэһилиэгиттэн чугас сытар, билиҥҥинэн Чурапчы улууһун Бахсытыгар таайдарыгар ааспытын билэрэ буолуо. Кини онно ийэтин аҕатыгар, эһэтигэр Бүөтүр Барааскапка иитиллэр. Түөрт кылаас үөрэҕи Бахсы таҥаратын дьиэтин таһыгар баар оскуолаҕа үөрэнэн бүтэрэр. Сэрии, уот-кураан, Чурапчы колхуостарын дьонун хоту оройуоннарга «Балык булдугар…» диэн ааттаан күүс өттүнэн көһөрөллөр. Таайдара уоттаах сэриигэ аттаналлар, бахсылар кыра уолу көһүүгэ илдьэ барымаары дойдутугар Курбуһахха эдьиийигэр Балбаараҕа ыыталлар… Н.С.Пестряков бу көһөрүү туһунан «Чурапчы алдьархайа» диэн 1993 cыллаахха тахсыбыт кинигэҕэ “Бахсы көһүүтэ» диэн ахтыыны суруйан киллэттэрбитэ, история кэрэһитэ буолан сылдьар…

Николай Саввич ханна да буоллар төрөөбүт төрүт түөлбэтин, Курбуһах Бүтэйдээҕин, киинэ түспүт сирин Халарык Толоонун туохтааҕар да ахтара-суохтуура. Ол санаатын маннык эппитэ: …Санаатым Европа дыбарыастарын,

Санаатым хотугу байҕалы,

Санаам уоскуйда

Сааскы былаҕачыанньаҕа.

Үрэҕим үрдүгэр,

Үүтээним иһигэр,

Кырдалым үөһүгэр

Кынаты үүннэрдим.

Дьоһун дьонум,

Дьоллоох буолуҥ!

Кими да умнумаҥ,

Киһини барытын убаастааҥ.

Алгыс тыллаах

Ааҥҥын сабаммын,

Айаммар туруннум

Аал-уоккун отуннум.

Тойон Мүрүбэр

Төннө туруом,

Төннөн кэлиэм

Төрүт буорбар!..

                          1994 cыл, муус устар 7 кµнэ.

          Ыал буолан бииргэ олох олорор кэмҥэр туохтан да күндү ийэлээх аҕа бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөн, өйөһөн олоруулара. Николай Саввич уонна Ульяна Никитична дьоллоох олоҕу чахчы билэн олорбут, биир тарбахха баттанар ыаллар этэ. Ол туһунан Ульяна Никитична маннык суруйан хаалларбыта баар: «Аҕабыт аҕа быһыытынан үтүө-мааны, кэрэ киһи буоларын дьыл-хонук ырааттаҕын ахсын өссө сытыытык өйдүүр буолан иһэбит. Аҕа уонна киһи быһыытынан холобур буолбут киһи баар буоллаҕына, биһиги аҕабыт оннук дьоннортон биирдэстэрэ буолар диэн туох да киэргэтиитэ суох этиэхпин сөп. Оҕолоро киниттэн элбэххэ үөрэммиттэрэ чахчы… Доҕорбунаан 37 сыл эйэлээхтик, иллээхтик өйөһөн олорбуппун улахан дьолбунан ааҕабын. Биһиги эдэр сааспытыгар билсэн, бэйэ-бэйэбитин олус эрэнсэн, ытыктаһан, сэмэйдик, дьоллоохтук олорбуппут. Ол барыта доҕорум Ньукулай киэҥ-куоҥ санаалааҕыттан, холку-үчүгэй майгылааҕыттан, сэмэйиттэн, дууһата ырааһыттан тутулуктааҕа…» Дьэ, кырдьыга даҕаны итинник өйдөһөр-өйөһөр олоҕу олороннор Николай Саввич: «Доҕоруом, мин эйигин кытта бу сыллар тухары бырааһынньык олоҕун олорон кэллим…» - диир буоллаҕа. Хайдах курдук хардарыта истиҥ сыһыаннаһыыларый?!  Чахчыта бэйэтэ поэзия! Николай Саввич оҕолорун олус үрдүктүк тутара, кинилэри кытта кыра эрдэхтэриттэн улахан дьоннуу кэпсэтэрэ-ипсэтэрэ, бары кэрэни баҕарара, дьиҥ аҕалыы амарахтык үөрэтэрэ-такайара. Кини үөһээ ахтыллыбыт «Майаҕатта Бэрт Хара» кинигэтэ тахсыбытыгар кыра кыыһыгар Ленаҕа:

Күндү Ленабар,

Көрө, ааҕа сылдьаҥҥын

Күүс-күдэх ыларгар.

Бухатыыр киһи кэриэтэ,

Биир суолу өйдүөххэ:

«Бэрт» дэтэр аатынан

Бүтүн үйэлэри ааһыахха!  -

диэн суруктаан-бичиктээн биэрбит. Лена Николаевна кыра кылаастарга үөрэнэ сылдьан: «Учебниктарбар аҕам айымньыларын ааҕан үөрэммитим, улааппытым. Ордук таптаан, сөбүлээн «Туундара оҕотун кэпсээннэрэ» диэн кинигэтин ааҕарым. «Чырыптар», «Үрүҥ эһэ», «Байҕал эһэтэ», «Туундара күнэ бастаан хайдах тахсара», «Кырса» кэпсээннэрин аахтахпына, дьонум хоту олорбут олохторо харахпар көстөн кэлэр курдуга…» диэн суруйар.

          Онтон Н.С.Пестряков соҕотох уола, ХИФУ доцена Борис Николаевич аҕатын туһунан ааспыты бу курдук ахтар: «…Доҕотторо, атастара элбэхтэриттэн уонна кинини ханна баҕарар үөрэ көрсөллөрүттэн сөҕөрүм… Биһиги дьиэбитигэр кыра оҕо эрдэхпититтэн араас идэлээх дьон сылдьарын умнубат гына өйдөөн хаалбыппын. Кинилэр ортолоругар бааллара поэттар, композитордар, историктар, этнографтар, филологтар, учууталлар, бөлүһүөктэр, биллиилээх ону тэҥэ борустуой отчут-масчыт да дьоннор. Кинилэр элбэх кэпсээннэрэ, ырыалара, этнографическай раскопкалардааҕы быһылааннара, баай тыллара, хоһоонноро биһигини угуйаллара, тардаллара, өргө диэри түүннэри истэн олорор буоларбыт…»  Дьэ, бу Борис Николаевич ахтыытын кэннэ үчүгэйдик өйдүүгүн: «Эн, эт миэхэ доҕотторун кимнээҕин, оччоҕо, мин, эйигин билиэҕим», диэн бэргэн этии ис суолтатын. Айар-суруйар куттаах Николай Юкагирскай доҕотторо суруйааччылар, поэттар кимнээхтэрин, кинилэри кытта хайдах алтыспытын ыччаттар өссө иҥэн-тоҥон үөрэтиэхтэрэ дии саныыбын.

        Бастакы диэн хаһан баҕарар бастакы! Бастакы оҕо, билигин педагогическай үлэ ветерана Ольга Николаевна: «Сээркээн сэһэнньит, сир түннүгэ, үтүө-мааны аҕабыт Н.С.Пестряков сороҕор күлүм үөрбүтүнэн, сороҕор санньыар санааланан 65 cааһы көрсүбүтэ, 65 күһүнү атаарбыта… Аҕабыт төрөөбүт түөлбэтин ыллык суолуттан саҕалаан, сырдыкка-үөрэххэ тардыспыта, айымньылаах үлэнэн умсугуйбута, өй-санаа муҥутуур чыпчаалыгар тиийбитэ… Кини бу орто дойдуга  көлүөнэлэри ситимнииргэ ананан-айыллан төрөөбүт курдуга. Таптыыр сахатын норуотун духовнай культурата барҕара сайдыытыгар, саха төрүт өйдөбүлүн бүөбэйдээн, өйүн-санаатын өрүһүйэн, кэлэр көлүөнэ ыччакка тириэрдэ сатааґына, улахан олугу уурсубута саарбаҕа суох…» - диэн этиитигэр, Николай Саввиґы кыраайы үөрэтээччи, музейдары олохтоспут киґинэн эрэ буолбакка, тойугу, алгыһы өрө туппут киһи буоларын билээччи дьон бары сөбүлэһэллэригэр саарбахтаабаппын уонна бу санаабын педагогическай үлэ ветерана, хас да кинигэ ааптара Галина Никитична Иванова – Айтыына ахтыытынан бигэргэтэбин: «…Николай Саввич сиэннэрэ сылдьыбыт детсадтарын «Сарыалы» кытта ыкса сибээстээх этэ. Оччолорго мин «Сарыалга» сэбиэдиссэй этим. Ол сахха 1980 сылларга саха фольклорун детсад оҕолоругар үөрэтии суоҕун кэриэтэ этэ… Биһиги, Николай Саввичтыын сүбэлэһэн баран улахан группа оҕолорун музейга экскурсиялата аҕалбыппыт, онтон салгыы музей экспонаттарын (чороону, кытыйаны, ыаҕайаны…) детсадка аҕалан, Николай Саввич бэйэтэ оҕолорго бэсиэдэ ыытан, оҕолордуун оһуохайдаан, олус дириҥ ис хоҥоонноох мероприятиены ыытан, оҕолорго саха төрүт культуратын, фольклорун үөрэтиигэ улахан кылаатын киллэрбит үтүөлээх… Өссө биир умнуллубат өйдөбүлү оҕолорго хаалларбыта, ол кини «Сарыал» диэн детсад туһунан хоһооно, бу хоһоон оҕолор уостарыттан түспэт…»

Мин, билигин саныыбын ээ… Н.С.Пестряков олус түбүктээх кыраайы үөрэтии үлэтинэн уонна оччотооҕу систиэмэ дьаһалынан сылдьыбатаҕа буоллар балачча элбэх айымньыны суруйан хаалларыа эбитэ буолуо. Дьэ, ол иһин даҕаны поэзияҕа, айар-суруйар эйгэҕэ чугаһын Николай Юкагирскай маннык суруйан хаалларбыт эбит:

Күндэлэс куораттарга,

Күннүүллэр эбээт поэттар,

Суруйуу «Айар дьиэлэригэр»

Суруйар имэҥҥэ киирэллэр.

Поэттар чахчы билэллэр,

«Пегас» аттарын миинэллэр,

«Парнас» хайатыгар ойуталлар,

Поэзия чыпчаалын булаллар.

Оттон мин олоробун алааспар,

Олоҥхо дьоннорунаан сылдьабын,

Сөбүлээн, хайгаан умсугуйар

Сахам үгэстэрин өрө тутабын!

Хотуурбун буруустаан, кылааннаан,

Хара биилээн, аҕааннаан,

 Хорута охсон тэлэбин,

 Хойутаан отуубар кэлэбин.

 

Кунайдыы иэҕии хотуурунан

Куустара силэйэн истэрбиэн,

Сүһүөхтүү субууну тэлгэтэн,

Субууттан бугулу тэлгэтэн.

 

Көлөҕүн тохтон тиритиим,

Кэхтэри, сытары билимиим,

Үлэ үөһүгэр баар буолуум,

Үлэттэн  п о э з и я  булуум!

                                                                           ( Үлэ уонна поэзия )

Николай Саввич бу суруйуутугар айар кута ситэ уһуктубатаҕар, тустаах эрэ үлэтин өрө тута сылдьыбытыгар кэмсинии курас санаалара баар курдук…

 

                   Уйбаан Бахсылыырап,

суруналыыстар «Кыһыл көмүс бөрүө» бириэмийэлэрин лауреата