ОЛОҤХОҺУТ, СЭҺЭННЬИТ МИХАИЛ НИКИТИЧ ПОСЕЛЬСКАЙ
Олоҥхоһут төрөөбүтэ 130 сылыгар аналлаах ахтыы киэһэтигэр этии (Кулун тутар ый 2007 сыл, Уус Күөлэ)
Норуот сэһэнньитэ, олоҥхоһут Михаил Никитич Посельскай 1877 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһугар Мэлдьэхси нэһилиэгэр тыа дьадаҥы ыалыгар күн сирин көрбүтэ. Кинини олорор оҕо эрдэҕинэ оҕотугар өлүүлээх Лааһарап Аммос диэн кулуба Курбуһах нэһилиэгэр Кулады үрэҕэр Өлөҥнөөх диэн сиргэ кыыс оҕолуу таҥыннаран, хотон саах эһэр түннүгүнэн күрэтэн иитэ ылбыта. Оччолорго оҕону сиир абааһыны муннаран уолу кыыстыы, кыыһы уоллуу таҥыннаран күрэтэр абыычай баара.
Кини төрдө-ууһа Амма сириттэн хаан тардыылааҕа. Суруйааччы Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» сэһэнигэр Бэһиэлэйэптэр диэн сис баайдары ойуулаан суруйбута. Онтон биир киһилэрэ Мэлдьэхситтэн кэргэн ылан онно киирэн олохсуйбут. Байбатах, көннөрү элбэх оҕолоох дьадаҥы ыал эбит. Оттон кини ииппит аҕата Аммос Лааһарап Бороҕон улууһугар Кылыкынай кулуба иннинэ кулубалаабыта. Ол иһин уурайбытын кэннэ киниэхэ тахсан күүлэйдээн хонон-өрөөн барара үһү. Онтон өлбүтүгэр тахсан тиһэх суолугар атаарбыт. Кылыкынай хас хонугун ахсын биирдии байтаһын сылгыны эбэтэр сүөһүнү өлөрөн күндүүлүүрэ үһү.
Аммос Лааһарап аҕыйах сүөһүлээҕэ. Ордук сылгынан байбыт, 5 атыыр үөрдээҕэ үһү. Кини ииппит уолун Мэхээлэни араспаанньатын Бэһиэлискэйинэн хаалларбыт (төрүттэрин аатынан). Онон бу Курбуһахха соҕотох араспаанньа этэ. Мэхээлэ оҕо сылдьан ииппит аҕатын кытта сайын ыҥыыр акка мэҥэстэн, кыһын сыарҕалаах акка олорсон, ыалтан ыалга сылдьан, олоҥхоһуттар, сэһэнньиттэр ырыаларын, кэпсээннэрин истэ улааппыт. Аҕата кулубалыы сылдьан атын улуустарынан сири түҥэтиһэ, от атыылаһа, үөргэ барар соноҕос атыыр атастаһа (хаан уларыта) сылдьар эбит.
Онно кини тэҥҥэ сылдьыһан элбэх ырыаһыттары, сэһэнньиттэри, олоҥхоһуттары истэ улааппыт. Онтон сыыйа бэйэтэ холонон олоҥхолуур, кэпсиир буолан барбыт. Кини сүрдээх сөҥ куоластаах, ардыгар онтукатын наһаа улаатыннаран хайыта баран киһи этин сааһынан киирэр гына ыллыыра. Биирдэ истибигин умнубат олус күүстээх памяттааҕа. Биһиги оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Миитэрэй Куобарап «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун кинигэттэн ааҕан биэрбиппитин тылыттан тылыгар түһэрэн үүт-үкчү хатылаан ыллыыра, дэҥҥэ биир эмэ тылы көтүтэрэ эбэтэр уларытара. Сороҕор ол кинигэни таҥнары тутан олорон, ааҕар киһи курдук лииһин арыйан олоҥхолуура. Өр ыллаабатаҕына, кэпсээбэтэҕинэ тууйуллан дьиэтигэр соҕотоҕун олоҥхолуу олорор буолара. Ардыгар таһынааҕы ыалларыгар ааны аһан иһэн ыллаабытынан киирэрэ. Кини эдэр сылдьан Таатта аатырбыт олоҥхоһутун И.Н.Винокуровы-Табаахырабы, Амма аатырбыт чабырҕахсытын Тиит Уола Дьүлэй Бүөкээни, Илин Хаҥалас ааттаах тустуугун Мылаһыйа Сүөдэри, Нам аатырбыт уоруйаҕын Бычар Ачаарабы, Дүпсүн улууһун күүстээҕэ Бөҕө Куонааны көрбүтүн туһунан кэпсиирэ. Күүстээх Куонаан 1944 сыллаахха сааһыары кыһын Тааттаттан атынан киирэн иһэн Уус-Күөлүгэр Бэһиэлискэйгэ хонон ааспыта. Онно уһун түүнү быһа кэпсэтэн тахсыбыттар. Куонаан сарсыарда бараары олордоҕуна кылгастык олоҥхолоон биэрбит. Ити сыл сааһыгар муус устар ыйга Г.В.Попов диэн тыл, литература уонна история институтун үлэһитэ тахсан Бэһиэлискэйгэ уонча хонон кини олоҥхолорун, кэпсээннэрин суруйан барбыта. Олор архыыпка сытар буолуохтаахтар. Ол кэнниттэн 1946 сыл ыһыах кэмигэр композитор Марк Жирков, норуот айымньытын хомуйааччы Сэһэн Боло Уус Күөлүгэр тахсаннар оҕонньортон эмиэ суруйбуттара. Салгыы 1950 с. Г.У.Эргис эмиэ суруйбута. Кини хастыы да киэһэни быһа кэпсиирэ, олоҥхолуура. Олоҥхолоро:
- Харыла Сүүрүк
- Хаан Дьаргыстай
- Бардам Баабый Бухатыыр
- Чуучугур Чуоҕур аттаах Дьулуруйа Бухатыыр
- Оройунан оонньуур улаан аттаах Одун Оҕо
- Тимир тирии кынаттаах, сиэр аттаах Бардам Баабыр
- Хаан Дьааһын
- Эрбэхтэй Бэргэн
- Куйаар Дуксума
- Табыстай Баатыр
- Дыырай Бэргэн
- Көр Дохсун бухатыыр
- Элэстээн Баатыр
Нуучча остуоруйаларыттан «Ынах Уола Уйбаан Хорообус», «Баба Королевич». Ону үөрэхтээх историк учууталлартан ылбыт быһыылааҕа. Курбуһахха Танда киһитэ историк учуутал Егор Афанасьевич Готовцев, Дмитрий Дмитриевич Петров, суруйааччы Дьуон Дьаҥылы, Андрей Васильевич Жирков, Илья Егорович Готовцев, И.И.Бережнев, Н.Н.Кондратьев, Г.Г.Троев бары кинини үчүгэйдик санаһар дьон этилэр. Кэнники интернат-оскуола аһьцшыбытын кэннэ И.С.Портнягины кытта доҕордоспута. Онно абааһыны, айыыны ырыталлара. Оттон сахалыы кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ олус элбэҕэ. Мин өйдөөн хаалбыппынан:
- Манчаары сырыылара
- Сүөдэр Дохсунуоп
- Дордой Уола Бөҕө Бөөчөрө
- Быыл Мэхээлэ сырыылара
- Аргылла атыыһыт Татаар
- Боссоойко сырыылара
- Курбуһах ойууттара Муочай
- Мундулаах Утукуй
- Хабах Өндүргэччи ,
- Салларай Тэбириэс
- Өксөкүлээх Өргөлөй
- Массаан Ойуун
- Бахсы Айыыһыт туһунан номох
- Намытаан Ойуун
- Сүүрүк Бочой Уола
Аатырбыт удаҕаттар тустарынан кэпсиирэ. Аата-ахса суох абааһылар тустарынан киһи куйахата күүрэр гына кэпсиирэ. Киһи быһыытынан олус элэккэй, ыкса ыалларыгар үтүө майгылаах, уруумсах, элбэх хоноһолоох, ыалдьыттаах буолара. Ырыа, кэпсээн истээ- ри анаан хоно кэлэр дьон эмиэ бааллара. 1936 сыллаахха буолбут Чараҥ ыһыаҕар Курбуһахтан ыҥырыллан киирэн олоҥхолообут. Онно Ойуунускайы көрбүтүн кэпсиирэ.
Мэхээлэ оҕонньор эдэригэр дарайбыт, 180 см үрдүктээх, бөдөҥ-садаҥ киһи этэ. Ат хаамыытынан охсор ааттаах от охсооччу. Олоҕо Чэҥээли диэн күөл хоту өттө, Өнньүөс диэн ходуһалааҕа. Кини ыкса ыаллара Ычыыра Ыстапаан (Местников), Иван Чепалов диэн поляк, нуучча сыылынайдара этилэр. Кини үөрэхтээх сахатыйбыт сыылынайдары кытта көрсөн эмиэ кэпсэтэрэ. Окойоом күөлүгэр саха дьахтарын ылан олохсуйбут Польшатааҕы бастаанньа кыттыылааҕа Лепинскэйи, Уус Күөлүн соҕуруу өттүгэр Көрдүгэн диэн сиргэ олорбут поляк Быраагыс Лөгүөнтэйи-Протопоповы уонна быстах кэмҥэ олоро сылдьыбыт караковецтары кытта билсэрин туһунан кэпсиирэ. Ол иһин арааһы барытын кэпсиирэ. Оҕолорго олус үчүгэй сыһыаннааҕа, кэпсииргэ үөрэтэрэ. 1955 сыллаах саас икки Курбуһах нэһилиэктэрэ холбоһууларын уруйдуу, үөрэ көрсүбүтэ. Уус-Күөлүгэр 1956 сыллаахха тутуллубут кулуупка Ат туйаҕа диэн сиртэн киирэн сценаҕа ыллыыра, олоҥхолуура. Онно Булунтан кэлбит Н.Аммосов-Тоттуо Ньукулайы кытта күрэхтэһэн, кыайан, би- риэмийэ ылан үөрбүтэ-көппүтэ. Сороҕор төбүрүөннээн олорор дьон ортотугар олорон сэһэргиирэ, олорон эрэн оһуокай тылын этэрэ. Дьэ, маннык киһи хайдах олорбутай?
Кини олоҕор табыллыбатаҕа, элбэх аһыыны көрсүбүтэ. Кэргэнэ Наталья Григорьевна Бурнашевалыын 26-та оҕоломмуттара да, илиилэригэр икки кыыһы, биир уолу тутан хаалбыттара. Соҕотох уола Уйбаан саһаан үрдүктээх, бөдөҥ-садаҥ киһи этэ. Кини Эһэ Хайаҕа милииссийэлии сылдьан 1941 сыллаахха дойдутугар кэлэн сайын Нүөдүрүкү сайылыкка ыалдьан өлбүтэ. Улахан кыыһа Маайа Бэрт Ууһугар Чирэпчигэ олохтоох сэбиэт үлэһитигэр Гоголев Гаврилга-Маҥаас Хабырыллаҕа кэргэн баран, Тамара диэн биир кыыстааҕа. Онтон алта оҕо баар, бары ыаллар. Кэргэнэ Ховров Иван Иванович диэн этэ. Кинилэр 1968 сылга диэри Окоемовкаҕа олорбуттара. Бэһиэлискэй кэргэнинээн 1929 сыллаахха «Нүөдүрүкү» тыа хаһаайыстыбатын артыалыгар биир бастакынан киирбитэ. Кэлин «Кыһыл Хардыы» колхозка араас үлэҕэ сылдьыбыта. Күҥҥэ 1 га сири хотуурунан охсоро. Баһымньынан сир солоон бааһына оҥороро, араас таһаҕастааһыҥҥа сылдьара. Сүрдээх туттуулаах, кыайыылаах үлэһит этэ. Кэргэнэ колхоз бастакы ыанньыксыта этэ. Мэхээлэ 1940 сылтан хаҥас атаҕынан ревматизмнаан тайаҕынан сылдьыбыта. Ол да буоллар сэрии кэнниттэн 1950 сылга диэри колхоз кулуубугар 4 оһоҕу оттон остуорастаабыта. Күҥҥэ 1 көлө маһы киллэрэн илиитинэн эрбээн отторо. Ити курдук үлэлээн 40 солкуобайдаах пенсияҕа тахсыбыта. Кэлин кыыһа аччыгый Маайа өлөн сиэнигэр Тамараҕа Окоемовкаҕа олорбута. Ол сиэнэ 1967 сыл эмискэ ыалдьан 6 оҕону тулаайах хаалларан күн сириттэн барбыта.
Оҕонньор тастыҥ аймаҕар Чыычаах Маайаҕа, күтүөтэ Илья Стручковка биир сыл кыстаан баран, иитэр киһитэ суоҕунан республикатааҕы социальнай харалта министрин дьаһалынан Охотскай перевозка инбэлииттэр дьиэлэригэр 1968 сыл сайын бэс ыйын саҥатыгар ыыппыттара. Илдьибит Капитон Копырин кэпсээнинэн, оҕонньор Алдан өрүһү борохуотунан өрө өксөйөн айаннаан хас да хонон тиийбиттэр. Ол былаһын тухары дойдутуттан букатыннаахтык арахсыбыт абатын-сататын киллэрэн ыллаан-туойан ааспыт.
Өрүс дохсун сүүрүгэр кини куолаһа ыраахха диэри эҥсиллэ турбут. Ону истибит сахалар, нууччалар бары палубаҕа тахсан оҕонньор тула туран истибиттэр. Аргыс киһититтэн ханна баран иһэрин истэн сүрдээҕин аһыммыттар. Бүтэһигэр оҕонньор ытамньыйбыт, онно бары истэн турааччылар уйадыйбыттар. Уруккута Ааллаах Үүн таһаҕас тиэйэр дьон олорбут симиэбийэтигэр оннук икки дьиэ баара. Охотскай перевозка олорон 101 сааһыгар 1978 сыл күн сириттэн барбыта. Онон кини уҥуоҕа Алдан өрүс үрдүк биэрэгэр Охотскай перевозка хараллан сытар.
Ити курдук саха биир талааннаах ырыаһыта, олоҥхоһута, сэһэнньитэ бу орто дойдуга олорон ааспыта. Түмүкпэр, мин манна этээри гынабын: Мэхээлэ Никитович Бэһиэлискэй үөскээбит, олорбут өтөхтөрүн онно билигин бааллар. Дьиэтин баҕаналара көстөллөр, онно туох эмэ өйдөбүнньүк бэлиэни туруоруохха. Иккиһинэн, кини олорбут, үөскээбит Нүөдүрүкү сайылыгар быйыл сайын кини аатынан ыһыах ыһыллара былааннанна. Онно кини аатыгар үйэлээх өйдөбүнньүк туруоруллуо. Онно кэлэн сылдьан ыалдьыттыыргыгар чугас аймахтарын, оҕолорун, сиэннэрин ыҥырабыт.
Бэһиэлискэй хос сиэннэрэ: Гоголева Тамара оҕолоро:
- Дегтярева Тамара Ивановна — учуутал, Тулунаҕа олоророр, 2 оҕолоох
- Ховров Евгений Николаевич — хирург быраас, Бороҕоҥҥо олорор, 3 оҕолоох
- Ховров Анатолий Иванович — Сыырдаахха олорор, 3 оҕолоох
- Ховров Михаил Иванович — Хомустаахха олорор, 2 оҕолоох
- Ховрова Валентина Ивановна — Бороҕоҥҥо казначействоҕа үлэлиир, 2 оҕолоох
- Ховров Иван Иванович — Майаҕаска олорор, 1 оҕолоох.
Барыта 13 хос-хос сиэннэр.
Копырин Василий Михайлович
үлэ, тыыл ветерана
“Олоҥхолоох олох уустара” кинигэттэн
Эбии Посельскай М.Н. туһунан манна киирэн ааҕыҥ https://e.uacbs.ru/cbselib/kraeved/olonkho/Olonkhobihiger/mobile/index.html#p=115
